Hoe beschermen EU-lidstaten de rechten van alleenstaande minderjarigen tijdens de screeningsprocedure?

De Europese screeningverordening verplicht EU-lidstaten een onafhankelijk toezichtsmechanisme op te zetten om de rechten van alleenstaande minderjarige vreemdelingen tijdens de screeningsprocedure te waarborgen. De meeste landen kiezen hiervoor de algemene ombudsman of een nationale mensenrechtenorganisatie. De rol van de kinderombudsman bij de screening van minderjarigen is meestal beperkt.

> Lees het volledige onderzoeksrapport van EMN Luxemburg (vergelijking tussen 22 landen*)

Minderjarige asielzoekers die alleen reizen, zonder ouder(s) of voogd, behoren tot de meest kwetsbare groepen die aan een screening worden onderworpen. EU-lidstaten moeten ervoor zorgen dat ze daarbij passende bescherming en humanitaire bijstand krijgen. In 11 lidstaten (BE, CY, ES, FI, FR, HR, IE, LT, LU, MT SK) houdt dezelfde instantie toezicht op zowel volwassenen als minderjarigen. In deze landen is dus één onafhankelijke autoriteit verantwoordelijk voor alle aanvragers. Dit is dan meestal de algemene ombudsman of een nationale mensenrechtenorganisatie.

Aparte toezichthouder voor kinderen in Nederland en 6 andere lidstaten

Zeven lidstaten, waaronder Nederland, kiezen voor een andere organisatie. In Nederland houden de Inspectie Justitie en Veiligheid en het College voor de Rechten van de Mens toezicht op de bescherming van grondrechten van volwassenen tijdens de screeningsprocedure. Samen vormen zij het onafhankelijke toezichtsmechanisme. Voor het waarborgen van de rechten van alleenreizende of van hun ouders gescheiden kinderen zijn in Nederland de Immigratie- en Naturalisatiedienst en de Koninklijke Nederlandse Marechaussee verantwoordelijk. Daarnaast worden deze kinderen onder voogdij van de Nidos Stichting geplaatst en krijgt ieder van hen een casemanager toegewezen. Een toegekende advocaat moet hun belangen behartigen.

Naast Nederland zijn er nog 6 andere EU-lidstaten (DE, EE, LT, LV, PT, SI) die meerdere instanties betrekken. In Duitsland houdt het Deutsches Institut für Menschenrechte toezicht op de grondrechten van kinderen tijdens de screening. Het Jugendamt (Jeugdzorg) plaatst minderjarige minderjarigen onder voogdij tijdens de screeningprocedure. De twee rollen zijn complementair en bewust gescheiden.

Kinderombudsman in meeste EU-lidstaten geen rol

Geen enkele lidstaat wijst de kinderombudsman officieel aan als toezichthouder. Ook zijn er geen EU-lidstaten die de kinderombudsman extra bevoegdheden hebben gegeven voor de screening van minderjarigen. In Estland, Ierland, Litouwen en Slowakije speelt de kinderombudsman wel een rol tijdens de screeningprocedure. In Estland is bijvoorbeeld de (onafhankelijke) Kanselier van Justitie, die ook de functie van kinderombudsman vervult, officieel toezichthouder.

In Nederland speelt kinderombudsman geen rol tijdens de screening. Dat geldt ook voor de Nationale ombudsman. In het kader van hun algemene bevoegdheden kunnen beide instanties wel worden benaderd voor het indienen van klachten of meldingen over schendingen van grondrechten.

Over het onderzoek

Het onderzoek ‘Monitoring Fundamental Rights of Unaccompanied Minors during the Screening Procedure’ is opgesteld door EMN Luxemburg. Het rapport is gebaseerd op een informatieverzoek dat op aanvraag van de Luxemburgse Ombudsman voor Kinderen en Adolescenten (OKAJU) en is uitgezet onder EU-lidstaten en waarnemende landen van het EMN. Het biedt een overzicht van de nationale wetgeving die gold op 5 juni 2026. Ook geeft het een schets van het EU-rechtskader dat sinds 12 juni 2026 van kracht is, met name de vereisten van de screeningsverordening (EU 2024/1356) en de asielprocedureverordening (EU 2024/1348).

Screeningsprocedure

Een screeningsprocedure is een standaard vooronderzoek dat migratiediensten uitvoeren om vast te stellen wie iemand is, waar iemand vandaan komt, of diegene een veiligheidsrisico vormt en welke vervolgprocedure moet worden gestart. Iemands gezondheid en kwetsbaarheid zijn ook onderdeel van het onderzoek. Landen zijn verplicht een onafhankelijk toezichtsmechanisme op te zetten om ervoor te zorgen dat rechten tijdens de screening gewaarborgd zijn. Sinds de invoering van het migratiepact liggen de vereisten hiervoor vast in de screeningsverordening (EU 2024/1356) en de asielprocedureverordening (EU 2024/1348).

*Deelnemende landen: Oostenrijk (AT), België (BE), Bulgarije (BG), Cyprus (CY), Tsjechië (CZ), Duitsland (DE), Estland (EE), Spanje (ES), Finland (FI), Frankrijk (FR), Kroatië (HR), Hongarije (HU), Ierland (IE), Litouwen (LT), Luxembourg (LU), Letland (LV), Malta (MT), Nederland (NL), Polen (PL), Portugal (PT), Slovenië (SI), Slowakije (SK)